Spektakl
Khon na rzece
Czym jest khon, dlaczego maski mają znaczenie, czym różni się tajski taniec klasyczny od ludowego i jak obejrzeć krótki fragment podczas rejsu z kolacją, nie tracąc z oczu istoty rzeczy.
Zarezerwuj miejsce na rzece ↗Szybka odpowiedź
Khon to tajski dramat taneczny w maskach, wystawiany od czasów Królestwa Ayutthaya i wpisany przez UNESCO na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego w 2018 roku. Tancerze odgrywają epizody Ramakien, tajskiej wersji Ramajany, bez słów: narrator lub chór niesie tekst, a tancerze opowiadają historię gestem. Podczas rejsu z kolacją zobaczysz krótki fragment obok tajskiego tańca — wystarczy to, by rozpoznać maski i ruch oraz zdecydować, czy chcesz później obejrzeć pełny spektakl.
Dramat taneczny bez słów
Khon rozwinął się jako sztuka dworska. Tradycyjnie wystawiano go na królewskim dworze, grany przez mężczyzn w maskach, w towarzystwie narratorów i piphat — tajskiego zespołu instrumentów dętych i perkusyjnych. Wykonawcy nie mówią. Zamiast tego khon posiada własny język ruchu, wykorzystujący tułów, dłonie, ramiona, nogi, stopy, szyję i głowę do przekazywania znaczeń, tak że potrząśnięcie głową wyraża odmowę wyraźniej niż jakiekolwiek słowo. Na pokładzie obserwuj dłonie i stopy: tam rozgrywa się aktorstwo.
Historia kryjąca się za każdą sceną
Niemal każde przedstawienie khon czerpie epizod z Ramakien, jednego z tajskich eposów narodowych i tajskiej opowieści o indyjskiej Ramajanie. Rama I nadzorował jego wersję w 1797 roku, a jego syn, Rama II, opracował na nowo części utworu na potrzeby khon. Historia stawia Phra Rama, tajskiego Ramę, przeciwko Thotsakanowi, dziesięciotwarzowemu królowi demonów Lanki, a khonowa wersja Ramy II rozszerza rolę Hanumana, małpiego bohatera. Fabuła nie jest konieczna, by cieszyć się fragmentem, ale wiedza o tym, kto nosi którą maskę, pomaga.
Odczytując maski
Role w khon podlegają długiej tradycji: bohaterowie, bohaterki, ogry i małpy. Ogry i małpy noszą maski, podczas gdy większość ludzkich postaci ich nie nosi, więc zamaskowany tancerz na pokładzie to zwykle jeden z demonów lub jedna z małp Hanumana. Role małp należą do najważniejszych i wymagają zwinności; trening khon zaczyna się wcześnie, aby tancerze wcielający się w małpy mogli wykonywać salta w tył, których może wymagać ta rola. Demony przy bramie sali święceń Wat Arun pochodzą z tej samej opowieści, więc być może miniesz jedną z postaci na brzegu.
Taniec klasyczny i ludowy
Tajski taniec dzieli się na dwie rodziny: taniec klasyczny, tradycję dworską, oraz taniec ludowy z poszczególnych regionów. Khon to najbardziej stylizowana forma klasyczna. Lakhon, jego klasyczny krewny, czerpie z szerszego wachlarza opowieści, a jego tancerze, zazwyczaj kobiety, tańczą jako grupa, a nie jako indywidualne postacie. Taniec ludowy obejmuje tańce regionalne, taniec w kręgu zwany ram wong oraz ram muay poprzedzający walkę Muay Thai. Na rejsie fragmenty taneczne są zwykle dobierane tak, by można było nimi cieszyć się bez żadnej wcześniejszej wiedzy.
Stara sztuka, długa historia
Podróżni piszą o khon od stuleci. W 1687 roku francuski dyplomata Simon de la Loubère opisał zamaskowany, uzbrojony taniec w Ayutthaya, który wydał mu się bardziej walką niż tańcem, i odnotował wysokie, spiczaste pozłacane nakrycia głowy tancerzy. Khon niegdyś wykonywali wyłącznie mężczyźni; dziś tańczą go także kobiety, również w rolach małp i demonów. W 2018 roku UNESCO wpisało khon na Listę Reprezentatywną żywych tradycji.
Jak wyciągnąć jak najwięcej z krótkiego fragmentu
Odłóż widelec, gdy pojawią się maski, bo fragment szybko się skończy. Wypatruj kontrastu między dostojnymi ludzkimi rolami a sprężystym, przycupniętym ruchem małp. Zauważ, że nikt na scenie nie mówi; wszelkie słowa płyną z muzyki lub od narratora. Jeśli te kilka minut pozostawi niedosyt, poszukaj pełnej inscenizacji khon innego wieczoru; scena teatralna pokazuje rozmach, którego nie odda pokład.
Źródła